De Sociaal Psychiatrisch Verpleegkundige (SPV) in de Crisisdienst

Geschreven door: Govert van Opbergen

Bloggen schrijven over het werk van een Sociaal Psychiatrisch Verpleegkundige (SPV) kan natuurlijk niet zonder het over het werk in de crisisdienst te hebben!

In mijn jonge jaren was de Crisisdienst, samen met de teams in de sociale psychiatrie, HET domein van de SPV. Na de RIAGG-vorming werd de ambulante psychiatrie opgedeeld in jeugd, volwassenen en ouderen, waarbij de SPV, naast deelname aan de crisisdienst, ambulant en vaak outreachend werkzaam was. Waar psychologen vaak zich richten op de meer protocollaire behandelingen vanuit de spreekkamer, was de SPV ook toen al het “duizend-dingen-doekje” dat je overal op af kon sturen.

Het werkgebied van de SPV is in de jaren erna enorm verbreedt: richting sociaal domein, LVB, verslaving, GGD, politie; maar ook in semimurale voorzieningen, het gevangeniswezen en als behandelaar kan je ze tegenwoordig tegenkomen.

Maar wat al die tijd bleef, was de crisisdienst!

Sociaal Psychiatrisch Verpleegkundige (SPV) in de crisisdienst:

Tussen druk, denkruimte en de juiste beslissing

In de ruim dertig jaar dat ik als SPV werk, is de Crisisdienst altijd aan mij blijven trekken. Waar ik ook zat, bij Ouderen, Jeugd of als manager, dienst doen binnen de crisisdienst vond ik altijd een feest.

Waarom? Omdat het rauw en echt is. Omdat je daar als professional het verschil kunt maken op een moment dat het er om gaat. Vaak voelde ik me een soort wisselwachter, op de scheidslijn tussen maatschappij en psychiatrie.

De setting: van woonkamer tot Schiphol.

Het mooie én het lastige van crisisdienstwerk is dat je bijna altijd in situaties terechtkomt die buiten de normale lijnen vallen. Je beoordeelt mensen op hun kwetsbaarste moment – vaak in hun eigen woonkamer, soms op het politiebureau of op Schiphol, en regelmatig op de spoedeisende hulp of bij de huisartsenpost. Je wordt geconfronteerd met paniek, onmacht, boosheid of pure verwarring – niet alleen bij de patiënt, maar ook bij naasten, verwijzers en andere betrokken hulpverleners.

De beslisboom waar we mee werken is eigenlijk best simpel:

- Is er sprake van acute psychiatrie

- En vraagt die acute psychiatrie om acuut handelen

- En als er sprake is van acute psychiatrie die vraagt om acuut handelen, maar wil de betrokken patient daar niet van weten: is er dan sprake van wilsonbekwaamheid ter zake, die een crisismaatregel noodzakelijk zou maken?

Als SPV vorm je vaak een koppel met een arts-assistent. Deze over het algemeen jonge collega’s zijn nogal eens relatief onervaren in de psychiatrie. Je begeleidt dus niet alleen de patiënt en diens netwerk, maar vaak ook je medische teamgenoot. Dat vraagt om tact, kennis en rust – iets wat je alleen kunt bieden als je stevig staat en voldoende denkruimte in je hoofd vrijhoudt.

Druk van alle kanten

Een van de grootste uitdagingen in dit werk is het appel wat alle betrokkenen op je doen: Iedereen wil van het probleem af, terwijl de gewenste oplossingsrichtingen niet zelden tegengesteld zijn: de patient, diens familie, de huisarts, de politie en soms ook je leidinggevende of je eigen team. Die druk kan zich in veel vormen uiten – direct of subtiel, maar altijd voelbaar.

Loek van de Post, een bekende oud-psychiater van de Amsterdamse Crisisdienst (“de Rijdende Psychiater”) omschreef dit ooit als “De Reis van de Hete Aardappel”: de toestand en gedrag van de patient had diens omgeving en betrokken hulpverleners zodanig in paniek gebracht, dat een verwijzer ging mee-resoneren met die paniek en daarop contact zocht met de Crisisdienst. In dat verwijscontact begint eigenlijk het werk al: door de verwijzer van een wat paniekerige aanbrenger van een probleem, tot partner in een te organiseren oplossing om te buigen.

Ik heb geleerd om me niet te laten opjagen. Niet door een luidruchtige verwijzer, niet door een wanhopige naaste, maar ook niet door systemen die snel een vinkje willen zetten. De beste beslissing ontstaat niet onder tijdsdruk, maar in ruimte. Ruimte om te denken, om te voelen wat er werkelijk nodig is, en om klinisch te redeneren voorbij de hectiek van het moment.

De kracht van de relatie

Wat mij steeds weer opvalt – en wat ik jonge collega’s ook altijd probeer mee te geven – is het belang van de relatie. Niet alleen met de patiënt, maar met alle betrokkenen: huisartsen, politie, SEH-verpleegkundigen, familieleden. Wie je ook tegenover je hebt, ze zijn allemaal onderdeel van de context waarin je werkt, en waarin je besluit neemt.

Een werkbare relatie begint bij helderheid, betrouwbaarheid en de bereidheid om echt te luisteren – ook als iemand boos of radeloos is. Het vraagt om lef om het even uit te houden in ongemak. Als verwijzers of betrokkenen kritiek hebben op het handelen van de crisisdienst, komt het toch heel vaak neer op een gebrek aan begrip voor de positie van de ander, en uitleg over het eigen handelen en besluit: nog steeds worden verwijzers voor hun gevoel afgepoeierd met de boodschap dat hier “geen sprake is van psychiatrie”. Terwijl zij blijven zitten met een wanhopige en verwarde persoon.

Tips voor SPV-en (en anderen) in de crisisdienst

Elke ervaren SPV in de crisisdienst zal je het volgende meegeven: omdat je schaakt op een aantal borden tegelijk, is het volgende slim:

· Houd je hoofd leeg. Denkruimte is cruciaal. Zorg dat je tussen consulten bewust ontlaadt, hoe kort dat moment ook is. Merk je dat je in een consult vast komt te zitten: neem een time-out door aan te geven dat je hier toch echt even heel goed over na moet denken, en je dan met je collega terug te trekken, bijvoorbeeld in de auto.

· Laat je niet onder druk zetten. Vertrouw op je klinisch oordeel. Besluiten onder externe druk zijn zelden de juiste. Dit kan ook betekenen dat je duidelijk de regie over de setting neemt: wie aanwezig is bij een gesprek, wie naar de gang moet. Geef daarbij duidelijk aan waarom je dat doet.

· Werk aan je netwerk. Bouw actief aan goede relaties met ketenpartners. Dat betaalt zich terug op cruciale momenten. Geef altijd een terugkoppeling aan de verwijzer, en vraag of die daar okee mee is. Zo nee: dan is dat eigenlijk een vraag om betere uitleg van je handelen.

· Wees mentor, geen redder. Zeker als je met jonge artsen werkt: bied ondersteuning, maar laat hen zelf ook groeien.

· Zorg voor jezelf. Crisisdienst is intens werk. Evalueer, reflecteer en spreek je uit als de balans zoek is.

Tot slot: een vak om trots op te zijn

Werken in de crisisdienst is niet voor iedereen. Het vraagt om een stevige basis, om rust in de chaos, en om een scherpe blik die verder kijkt dan symptomen. Maar voor wie er affiniteit mee heeft, is het ook een van de meest betekenisvolle werkplekken binnen de GGZ.

Als SPV kun je het verschil maken waar anderen het even niet meer weten. En dat, ondanks alle druk, blijft voor mij het mooiste aan dit werk.

Ben jij SPV, arts-assistent of werk je in een crisisteam en wil je hierover sparren of samenwerken? Stuur me gerust een bericht via LinkedIn.